ต้นไม้ไร้ประโยชน์ของจวงจื่อ นิทาน 2,300 ปีที่ถามคนทำงานยุคนี้ว่า ต้องมีประโยชน์ตลอดเวลาจริงหรือ

นิทานเรื่องแรก: ต้นไม้ที่ช่างไม้ไม่มอง

ในบทแรกของคัมภีร์จวงจื่อ ฮุ่ยจื่อ เพื่อนนักตรรกะของจวงจื่อ บ่นว่าเขามีต้นไม้ใหญ่อยู่ต้นหนึ่ง ลำต้นปุ่มปมจนตีเส้นบรรทัดไม่ได้ กิ่งบิดเบี้ยวจนใช้ฉากหรือวงเวียนวัดไม่ได้ ตั้งอยู่ริมทาง ช่างไม้เดินผ่านยังไม่เหลียวมอง ฮุ่ยจื่อเหน็บว่าคำสอนของจวงจื่อก็ใหญ่แต่ไร้ประโยชน์แบบเดียวกัน

จวงจื่อตอบว่า ถ้ามีต้นไม้ใหญ่แต่กลุ้มใจว่ามันไร้ประโยชน์ ทำไมไม่ปลูกมันไว้ในดินแดนที่ว่างเปล่า แล้วเดินเล่นอยู่ข้าง ๆ หรือนอนใต้ร่มมันอย่างสบายใจ มันจะไม่ถูกขวานหรือเลื่อยตัดก่อนเวลา ไม่มีอะไรมาทำร้ายมันได้ เมื่อไม่มีประโยชน์ให้ใครใช้ จะมีอะไรให้ทุกข์

นิทานเรื่องที่สอง: ต้นไม้ที่มาเข้าฝัน

ในบทที่สี่ ช่างไม้ชื่อสือเดินผ่านต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ขนาดยักษ์ ร่มเงากว้างจนบังวัวได้หลายพันตัว คนมามุงดูแน่นเหมือนตลาด แต่ช่างสือเดินผ่านไปไม่หยุด ลูกศิษย์ถามว่าทำไม ช่างตอบว่าไม้นี้ไร้ค่า ทำเรือก็จม ทำโลงก็ผุ ทำเครื่องใช้ก็พัง ทำประตูก็ยางไหล ทำเสาก็มีปลวก เพราะไม่มีประโยชน์ มันจึงอายุยืนขนาดนี้

คืนนั้นต้นไม้มาเข้าฝัน ถามช่างว่าเจ้าจะเอาข้าไปเทียบกับไม้ที่มีประโยชน์หรือ ต้นท้อ ต้นสาลี่ ต้นส้ม พอผลสุกก็ถูกเด็ด ถูกหักกิ่ง ต้องตายก่อนวัยเพราะความมีประโยชน์ของตัวเอง ข้าแสวงหาความไร้ประโยชน์มานาน และนั่นคือประโยชน์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของข้า ถ้าข้ามีประโยชน์ ข้าจะโตได้ขนาดนี้หรือ

บทนี้จบด้วยประโยคที่คนจำกันมากที่สุด

คนทั้งหลายรู้จักประโยชน์ของสิ่งที่มีประโยชน์ แต่ไม่มีใครรู้จักประโยชน์ของสิ่งที่ไร้ประโยชน์

เกี่ยวอะไรกับ quiet quitting

Quiet quitting คือการทำงานเท่าที่หน้าที่กำหนด ไม่อยู่เกินเวลา ไม่อาสารับงานเพิ่ม กลายเป็นคำฮิตหลังโควิด เมื่อคนทำงานจำนวนมากหมดไฟ

ถ้าอ่านผิวเผิน นิทานของจวงจื่ออาจฟังเหมือนคำแนะนำให้ทำตัวไร้ประโยชน์จะได้ไม่ถูกใช้งานหนัก ผู้เขียน Ruby's Studio เล่าว่าตอนอ่านครั้งแรกก็เข้าใจว่าไม่จำเป็นที่ทุกสิ่งต้องมีจุดประสงค์ แต่พออ่านซ้ำกลับเห็นว่าความไร้ประโยชน์คือวิธีเอาตัวรอด ต้นไม้รอดเพราะไม่มีค่าในสายตาคนถือขวาน และยอมรับว่าความคิดนี้ขัดกับสิ่งที่เราถูกสอนมาตลอด ว่าต้องมีประโยชน์ถึงจะอยู่รอด

มุมของ TheTham

เราอ่านว่าจวงจื่อไม่ได้สอนให้ขี้เกียจ เขาชี้ว่า "ประโยชน์" มักเป็นไม้บรรทัดของคนอื่น ช่างไม้วัดต้นไม้ด้วยคำถามว่าทำเรือได้ไหม ที่ทำงานวัดเราด้วย KPI ส่วนสิ่งที่ไม้บรรทัดเหล่านั้นวัดไม่ได้ เช่น ร่มเงา การมีชีวิตยืนยาว หรือการได้นอนพักใต้ต้นไม้ อาจเป็นสิ่งที่มีค่าที่สุด

ดังนั้นคำถามที่ควรถามตัวเองอาจไม่ใช่ว่าควร quiet quit ไหม แต่เป็นว่าเราปล่อยให้ใครถือไม้บรรทัดวัดคุณค่าของชีวิตเรา